[Kangur]

Kobiety Feliksa
Współtwórca sowieckiego aparatu terroru był w PRL-u patronem ulic i szkół. Jesienią 1989 r. spadł z cokołu na placu Bankowym w Warszawie. Okrutny, żelazny Feliks Dzierżyński. Mało kto wie, że wśród wielu przydomków nosił i taki: „Apollo”.

W dużym, pachnącym żywicą (...) pokoju na piętrze było jasno i wesoło – wspominała Aldona, siostra twórcy CzeKa (Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem). – Szerokie drzwi prowadziły stąd na pięknie oszklony ganek. Tu Mama suszyła grzyby, owoce i jagody. Z tej oszklonej z trzech stron werandy wpatrywaliśmy się razem z Feliksem w otaczający nas świat”. To wspomnienie Dzierżynowa, uroczego dworku koło Puszczy Nalibockiej, wybudowanego przez Edmunda Rufina Dzierżyńskiego dla licznej rodziny: żony i ośmiorga dzieci.

Ale nasz bohater urodził się w Oziembłowie – hucznie. Matka, w zaawansowanej ciąży, podczas prac domowych 10 września 1877 r. spadła ze schodów. Poturbowana przeleżała do drugiego dnia, gdy nastąpił poród. Na świat przyszedł chłopiec, zdrowy. Na pamiątkę wydarzenia otrzymał imię Feliks, szczęśliwy. Nomen omen.

Dzieciństwo faktycznie miał szczęśliwe, w gromadce rodzeństwa pod czułym okiem matki Heleny, z domu Januszewskiej (wykształconej, zamożnej córki petersburskiego profesora), i ojca, emerytowanego nauczyciela matematyki i fizyki w taganroskim liceum. Typowy polski inteligent, wzrastający w atmosferze polskiego dworu na Wileńszczyźnie. Równie dobrze mógłby się nazywać Piłsudski lub Miłosz. Jako twórca, później szef (w latach 1917-26) głównych instytucji w Rosji sowieckiej odpowiedzialnych za masowy terror – CzeKa, a potem GPU i OGPU – zyskał sławę zupełnie inną.

O kobietach Hitlera czy Stalina wiadomo sporo; powstały książki nie tylko o życiu uczuciowo-erotycznym obu dyktatorów, ale także o jego (ewentualnym) wpływie na ich życie pozaprywatne. A co wiadomo o kobietach Dzierżyńskiego?

Matka: uwielbienie

Helena była piękną kobietą; Feliks wiele po niej odziedziczył. Z wczesnych fotografii spogląda wrażliwy chłopiec, rozmarzony, drobniejszy od braci. Oczy te same – z romantyczną mgiełką. Z powodu nietypowych okoliczności narodzin obdarzany przez matkę większą troską niż rodzeństwo, w czym sekundowała jej najstarsza córka Aldona.

„Nie miałam kłopotów z Felisiem, którego uczyłam – wspominała Aldona. – Nie był takim urwisem jak najstarszy Staś”. Był „posłuszny, pilny, delikatny i zdolny”. I o rodzicach: „Nie słyszałam nigdy pomiędzy rodzicami najmniejszej sprzeczki lub nieporozumienia. Pomimo licznej czeredy nie było wypadku, by któreś z dzieci otrzymało karę cielesną”.

Dzierżyński tak pisał po latach w liście do Sabiny F.: „Przypominam nieraz, jak będąc dzieckiem, na wsi siedzieliśmy wszyscy wieczorami w milczeniu głębokim na ganku. Zwykle trzymałem łepetynę jasną na kolanach matki lub siostry, patrzyłem w niebo iskrzące się gwiazdami”.

Psycholog miałby problem z diagnozą; każdemu można by życzyć takiego dzieciństwa. Dlatego „prawdziwi Polacy” sprokurowali bardziej logiczną wersję, gdyż to, że rodak z Kresów mógł zostać Czerwonym Katem, było prawdą trudną do przełknięcia. A więc: Żyd, niejaki Rufin (ukrywający się pod polskim imieniem Edmund), morduje rodzinę Dzierżyńskich, by przejąć nazwisko i majątek, a jego syn kiedyś stanie na czele najkrwawszego urzędu świata.

Tymczasem fakty są takie, że mały Feliks to wrażliwa dusza. Skłonny do religijnych egzaltacji, emocjonalnie związany wyłącznie z matką i siostrami. Pewnie dlatego postrzegano go jako kandydata do seminarium i prawdopodobnie ta cecha będzie mieć wpływ na dalsze jego wybory. W liście z więzienia do Aldony pisał: „Ja błogosławię życie to swoje i czuję w sobie Mamę naszą i ludzkość całą, co mi dali duszę i siły, bym cierpiał”.

Matka w wieku 32 lat zostaje wdową. Poświęca się dzieciom, kładąc nacisk na ich wykształcenie. W 1887 r. wyjeżdża z trzema synami do Wilna, by tam mogli rozpocząć naukę w gimnazjum. Dziewczynki i dwaj młodsi chłopcy zostają w Dzierżynowie pod opieką Aldony. Feliks zaczyna walkę z carskim systemem szkolnym. Już wie, co to upór, zna smak nienawiści. Początkowo działa w kółku „Serca Jezusowego”, ale modny wśród młodzieży jest socjalizm. Kto nie był za młodu socjalistą, ten na starość zostanie świnią – to powiedzenie miało w tamtych czasach rację bytu.

Po latach napisze o nim Lew Trocki: „Zespalał się absolutnie ze sprawą”.

Takim był czy takim się stał? Zapewne miały na to wpływ dwie rodzinne tragedie. W 1892 r. umiera najmłodsza siostra, 14-letnia Wanda – postrzelona przypadkiem przez brata Stasia albo przez Feliksa. Trzy lata później zapada na śmiertelną chorobę matka. Podejrzewana o guza mózgu, miewa halucynacje na tle religijnym. Dzieci przewożą ją do warszawskiej kliniki słynnego psychiatry, gdzie w 1896 r. umiera. W trakcie jej choroby Feliks pisze do Aldony: „Żeby nie Mama, żeby nie miłość do niej, to człowiek formalnie nie widziałby przyjemności, ba, potrzeby w życiu”. Matka staje się dlań obiektem kultu. Odtąd w podobny sposób podchodzi – i do kobiet, i do rewolucji.

Siostra: Msze za „Felisia”

Ale jedyną osobą, która towarzyszy mu przez całe życie – w roli matki, powiernicy, obrończyni jego imienia – jest Aldona (mimo że w latach 20. to druga siostra, Jadwiga, mieszka w pobliżu Łubianki). Zachowało się spore archiwum ich korespondencji. Prócz tego z młodszym bratem Ignacym napisała w latach 50. wspomnienie o Feliksie – zgodne z linią partii, a mimo to długo niemogące się doczekać publikacji. Może przeszkadzała intymność tonu, samo imię „Feliś”. Nie tak winien brzmieć apokryf czołowego twórcy bolszewii.

Aldona czuła się za brata odpowiedzialna. Był czas, że zarzucała mu odejście od wiary przodków. Pisała: „Wy nie uznajecie rodziny, macie więcej uczucia dla ogółu niż dla jednostek”. Odpowiadał: „Nie przeciwko rodzinie w ogóle, lecz przeciwko teraźniejszej jej formie”. Odwiedzała go w więzieniu, słała mu pieniądze, paczki, ubrania. On zaś kochał ją i jej dzieci, w listach pouczając, jak ma się nimi opiekować: „A więc przy nich unosić się nigdy nie wolno”. I pytając: „Jak się chowają Tonio, Rudolfek i Helena? (...) Chciałbym ich widzieć, uściskać (...) i słyszeć, jak Maniusia w łóżeczku, nie chcąc, bym odszedł, mówi: »Nie puszczę, nie puszczę«”.

Tylko raz go zawiodła, choć wygląda na to, że natychmiast jej przebaczył. Kiedy oboje z żoną przebywali w carskim więzieniu, odmówiła opieki nad ich synkiem Jasiem (1912 r.). Trudno ocenić, dlaczego. Może strach przed represjami policji, a może choroba jej męża?

Po raz ostatni widzieli się w marcu 1914 r., gdy odwiedziła go w X Pawilonie warszawskiej Cytadeli. Po II wojnie światowej przeniosła się z Wilna do Łodzi, gdzie po śmierci drugiego męża zamieszkała u córki Marii. Nie była bierna, jako siostra Dzierżyńskiego mogła wiele. Dzięki jej wstawiennictwu u Bieruta darowano życie Władysławowi Sile-Nowickiemu, dalekiemu krewniakowi. Ale próśb skierowanych do władz było więcej. Czy to kwestia wyrzutów sumienia? Poczucia odpowiedzialności za wychowanie brata? A może patriotyzm wpajany w dzierżynowskim dworku? Była bardzo religijna. Z czego się spowiadała, o czym rozmawiała z Bogiem? Jedno jest pewne: do końca życia, a żyła 95 lat, zamawiała msze za duszę „Felisia”.

Zosia: coś z Münchhausena

O pierwszej miłości Dzierżyńskiego wiemy od jego żony: „Opowiadał mi kiedyś, że będąc uczniem zakochał się w uczennicy położonego w pobliżu gimnazjum żeńskiego, i wymieniał z nią czułe liściki. Listonoszem był, nie wiedząc o tym, ksiądz prefekt, który udzielał religii w obu zakładach naukowych (...) Liściki (...) kładli do kaloszy księżulka”. Nic więcej o tej dziewczynie nie wiadomo.

Jest natomiast inna historia, zakrawająca na sensację kryminalną.

W czasach gimnazjalnych Feliks poznał rodzinę Kasprzaków, w tym przyrodnią siostrzyczkę Marcina Kasprzaka – Zosię, którą zachwycił się od pierwszego wejrzenia. Zaglądał do jej rodziców i brał, wówczas sześcioletnią, na spacery do wileńskiego parku. Z czasem dziewczyna dojrzała, ich miłość również – dosłownie, bo była i ciąża. Ale Feliks stał się już znanym rewolucjonistą, co jakiś czas trafiającym w kazamaty. Kiedyś podczas przesłuchania została do więzienia sprowadzona Zosia. W związku z tym, że Dzierżyński nie chciał zdradzić towarzyszy, zgwałcono ją na jego oczach. Zhańbiona, usunęła ciążę i wylądowała w burdelu. Tam ją Feliks odnalazł: wulgarną, zdziczałą prostytutkę. Dostał szału, złapał ołowiany przycisk i zadał jej w głowę śmiertelny cios, po czym zawołał nad zwłokami: „Za tę krew Twoją ja krew z miliona ludzi tutaj wytoczę, tak mi śmiercią swoją niewinną, Zosiu, dopomóż!”. Scena robi wrażenie, do rysopisu przyszłego oprawcy pasuje jak ulał: jest i przyczyna, i próba wytłumaczenia późniejszych decyzji.

[Tengu]

O ile dobrze pamiętam to ta ostatnia historyjka pochodzi z jakiejś przedwojennej powieści